Του Πεσάχ Μπένσον • 24 Φεβρουαρίου 2026

Ιερουσαλήμ, 24 Φεβρουαρίου 2026 (TPS-IL) — Ένα μυστηριώδες φαινόμενο που απασχολούσε εδώ και χιλιάδες χρόνια —γιατί ορισμένα φυτικά εκχυλίσματα απωθούν αξιόπιστα τα κουνούπια— λύθηκε τώρα από μια διεθνή ομάδα επιστημόνων με επικεφαλής ερευνητές από το Ισραήλ. Τα ευρήματα εξηγούν πώς οι ενώσεις από τα δέντρα καμφοράς πυροδοτούν μια προγραμματισμένη αντίδραση αποφυγής στα κουνούπια, προσφέροντας ένα πιθανό σχέδιο για μια νέα γενιά πιο ακριβών και ασφαλέστερων απωθητικών.

Εδώ και χιλιετίες, άνθρωποι σε όλη την Ασία και πέρα από αυτήν βασίζονται σε φυτικά υλικά πλούσια σε καμφορά και βορνεόλη για να κρατούν τα κουνούπια μακριά, παρόλο που τα έντομα έλκονται έντονα από ανθρώπινα ερεθίσματα, όπως το διοξείδιο του άνθρακα και οι οσμές του σώματος. Μέχρι τώρα, οι επιστήμονες δεν είχαν κατανοήσει πλήρως πώς οι απωθητικές οσμές μπορούσαν να υπερισχύσουν αυτών των σημάτων έξης στον εγκέφαλο του κουνουπιού.

Μια μελέτη με επικεφαλής τον Δρ. Τζόναθαν Μπόμποτ από το Τμήμα Εντομολογίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ εντοπίζει έναν συγκεκριμένο υποδοχέα οσφρήσεως στα κουνούπια που ανιχνεύει τη βορνεόλη, μια φυσική ένωση που βρίσκεται στα έλαια του δέντρου καμφοράς και χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες ως εντομοαπωθητικό.

Η ομάδα των ερευνητών από το Πανεπιστήμιο Μπέيلορ, το Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, το Σουηδικό Πανεπιστήμιο Γεωργικών Επιστημών και άλλους διεθνείς εταίρους ανακάλυψε ότι ένας ιδιαίτερα διατηρημένος υποδοχέας οσφρήσεως, γνωστός ως OR49, είναι εξαιρετικά συντονισμένος για να ανιχνεύει τη βορνεόλη σε πολλά βασικά είδη κουνουπιών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που ευθύνονται για τη μετάδοση του δάγγειου πυρετού, του ιού Ζίκα και του ιού του Δυτικού Νείλου. Η ενεργοποίηση αυτού του υποδοχέα πυροδοτεί μια αποκλειστική νευρική οδό που αναγκάζει τα κουνούπια να αποφεύγουν ενεργά την πηγή της οσμής.

Χρησιμοποιώντας έναν συνδυασμό γενετικής μηχανικής, ηλεκτροφυσιολογικών καταγραφών, απεικόνισης εγκεφάλου και πειραμάτων συμπεριφοράς, η ομάδα έδειξε ότι η βορνεόλη ενεργοποιεί έναν εξειδικευμένο αισθητήριο νευρώνα που βρίσκεται στην γναθική καλύπτρα του κουνουπιού, ένα όργανο κεντρικό για τον εντοπισμός ξενιστή. Αξιοσημείωτο είναι ότι αυτός ο νευρώνας βρίσκεται ακριβώς δίπλα σε νευώνες ανίχνευσης έξης που βοηθούν τα κουνούπια να εντοπίζουν ανθρώπους, αποκαλύπτοντας μια εγγενή νευρική αρχιτεκτονική που ενσωματώνει σήματα απώθησης παράλληλα με ερεθίσματα αναζήτησης ξενιστή.

Για να επιταχύνουν τον εντοπισμό σχετικών φυσικών ενεργοποιητών αυτής της οδού, οι ερευνητές στράφηκαν σε μια απρόσμενη πηγή: το αιθέριο έλαιο κάνναβης. Μέσω της διαλογής και της κλασμάτωσης πολλαπλών παρασκευασμάτων ελαίου κάνναβης και χρησιμοποιώντας την ενεργοποίηση του OR49 ως βιολογική ένδειξη, μπόρεσαν να απομονώσουν τη βορνεόλη ως τον πιο ισχυρό ενεργοποιητή του υποδοχέα. Η προσέγγιση αυτή επέτρεψε στην ομάδα να συνδέσει σύνθετα φυτικά μείγματα με συγκεκριμένες ενώσεις ενεργές ως προς τη συμπεριφορά και να συνδέσει παραδοσιακές βοτανικές θεραπείες με ακριβείς αισθητήριους στόχους των κουνουπιών.

Τα πειράματα συμπεριφοράς επιβεβαίωσαν τη σημασία των ευρημάτων στον πραγματικό κόσμο. Τα κουνούπια που εκτέθηκαν σε βορνεόλη είχαν σημαντικά λιγότερες πιθανότητες να πλησιάσουν το ανθρώπινο δέρμα και πέρασαν πολύ λιγότερο χρόνο κοντά σε αυτό. Όταν ο υποδοχέας OR49 απενεργοποιήθηκε γενετικά, τα κουνούπια δεν ανταποκρίθηκαν πλέον στη βορνεόλη, αποδεικνύοντας ότι αυτός ο μοναδικός υποδοχέας είναι απαραίτητος για την απωθητική επίδραση.

«Α αυτά τα αποτελέσματα εξηγούν, σε μοριακό και νευρικό επίπεδο, γιατί η βορνεόλη χρησιμοποιείται ως εντομοαπωθητικό εδώ και χιλιάδες χρόνια», δήλωσε ο Μπόμποτ. «Εντοπίζοντας ακριβώς τον υποδοχέα που εμπλέκεται, μπορούμε να αρχίσουμε να σχεδιάζουμε πιο στοχευμένα και ενδεχομένως ασφαλέστερα απωθητικά που εκμεταλλεύονται το ίδιο το αισθητήριο σύστημα του κουνουπιού».

Τα ευρήματα ανοίγουν τον δρόμο για μια νέα γενιά εντομοαπωθητικών κατά των κουνουπιών που λειτουργούν ενεργοποιώντας με ακρίβεια το κύκλωμα αποφυγής του ίδιου του εντόμου αντί να βασίζονται σε ευρεία χημική ερεθιστικότητα. Στοχεύοντας απευθείας τον υποδοχέα OR49, τα μελλοντικά απωθητικά θα μπορούσαν να είναι αποτελεσματικά σε χαμηλότερες συγκεντρώσεις, να παρέχουν μεγαλύτερης διάρκειας προστασία και να αποδίδουν πιο σταθερά σε διαφορετικά είδη κουνουπιών. Αυτή η προσέγγιση ανοίγει επίσης τον δρόμο για εναλλακτικές λύσεις σε πιο ευρέως χρησιμοποιούμενες αλλά δυνητικά επιβλαβείς χημικές ουσίες όπως το DEET.

Πέρα από τα καταναλωτικά προϊόντα, η έρευνα έχει σημαντικές επιπτώσεις για τη δημόσια υγεία και την πρόληψη ασθενειών. Τα πιο αποτελεσματικά απωθητικά θα μπορούσαν να βοηθήσουν στον περιορισμό της εξάπλωσης ασθενειών όπως ο δάγγειος πυρετός, ο ιός Ζίκα, η ελονοσία και ο ιός του Δυτικού Νείλου, ειδικά σε περιοχές υψηλού κινδύνου. Τα ευρήματα υποστηρίζουν επίσης την ανάπτυξη χωρικών απωθητικών, συμπεριλαμβανομένων εμποτισμένων ρούχων, κουνουπιέρων, εσωτερικών διαχυτών και υπαίθριων φραγμών, προσφέροντας συνεχή προστασία στα σπίτια και τους δημόσιους χώρους αντί να βασίζονται αποκλειστικά σε λύσεις που εφαρμόζονται στο δέρμα.

Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό με κριτές Nature Communications.