Του Pesach Benson • 7 Μαΐου 2026
Ιερουσαλήμ, 7 Μαΐου, 2026 (TPS-IL) — Σε μια ανακάλυψη που θα μπορούσε να αλλάξει την κατανόηση των επιστημόνων για τις ηπατικές νόσους, Ισραηλινοί ερευνητές δημιούργησαν τον πρώτο γενετικό άτλαντα εξαιρετικά υψηλής ανάλυσης του υγιούς ανθρώπινου ήπατος — αποκαλύπτοντας ότι το όργανο είναι οργανωμένο με πολύ διαφορετικό τρόπο στους ανθρώπους σε σχέση με τα εργαστηριακά ζώα.
Επιστήμονες στο Ινστιτούτο Επιστημών Weizmann, σε συνεργασία με συναδέλφους τους στο Ιατρικό Κέντρο Sheba και στο Πανεπιστήμιο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, χαρτογράφησαν τη δραστηριότητα των γονιδίων εντός του υγιούς ανθρώπινου ηπατικού ιστού σε ανάλυση μόλις δύο μικρών — πιο λεπτή από το μετάξι μιας αράχνης. Το επίτευγμα χαρακτηρίζεται ως ο πρώτος λεπτομερής «γενετικός άτλαντας» του ανθρώπινου ήπατος, επιτρέποντας στους επιστήμονες να εντοπίσουν ακριβώς ποια γονίδια είναι ενεργά σε συγκεκριμένα τμήματα του οργάνου.
Οι ερευνητές λένε ότι τα ευρήματα, τα οποία δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό με κριτές Nature, ενδέχεται να βοηθήσουν στην εξήγηση του γιατί οι σύγχρονοι άνθρωποι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στη μεταβολική λιπώδη νόσο του ήπατος, η οποία προσβάλλει περίπου έναν στους τέσσερις ενήλικες παγκοσμίως.
Η λιπώδης νόσος του ήπατος είναι μια πάθηση κατά την οποία το πλεονάζον λίπος συσσωρεύεται μέσα στα ηπατικά κύτταρα. Το ήπαρ κανονικά περιέχει μόνο μικρές ποσότητες λίπους, αλλά όταν το λίπος αποτελεί περισσότερο από περίπου 5–10% του βάρους του, θεωρείται λιπώδης νόσος του ήπατος. Εάν αφεθεί χωρίς θεραπεία, μπορεί να επιδεινωθεί με την πάροδο του χρόνου, οδηγώντας σε ηπατική φλεγμονή, ίνωση και δυνητικά σε ηπατική ανεπάρκεια. Αντιμετωπίζεται με απώλεια βάρους, διατροφή, άσκηση και έλεγχο του σακχάρου στο αίμα και της χοληστερόλης.
Για δεκαετίες, οι επιστήμονες πίστευαν ότι το ήπαρ χωρίζεται σε περίπου τρεις λειτουργικές ζώνες. Ο νέος άτλαντας αποκάλυψε οκτώ εξαιρετικά εξειδικευμένες περιοχές, η κάθε μία εκτελώντας διαφορετικές εργασίες. Ακόμη πιο εντυπωσιακά, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι το ανθρώπινο ήπαρ συμπεριφέρεται διαφορετικά από τα ήπατα των ποντικιών και άλλων θηλαστικών που χρησιμοποιούνται συνήθως στην ιατρική έρευνα.
«Χιλιάδες γονίδια βρέθηκαν να είναι ενεργά σε διαφορετικά επίπεδα στα ηπατικά κύτταρα σε διαφορετικές τοποθεσίες, υποδεικνύοντας μια πολύ πιο ακριβή και σύνθετη εσωτερική οργάνωση από ό,τι πιστεύαμε», δήλωσε ο καθ. Shalev Itzkovich του Ινστιτούτου Weizmann, ο οποίος ηγήθηκε της μελέτης.
Ένας χάρτης υψηλής ανάλυσης του ανθρώπινου ήπατος
Το ήπαρ, το μεγαλύτερο εσωτερικό όργανο του σώματος, εκτελεί περισσότερες από 500 λειτουργίες ταυτόχρονα, συμπεριλαμβανομένου του φιλτραρίσματος τοξινών, της ρύθμισης του σακχάρου στο αίμα, της παραγωγής χολής για την πέψη και της αποθήκευσης ενέργειας.
Οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και καιρό ότι αυτές οι λειτουργίες διαιρούνται μεταξύ μικροσκοπικών εξαγωνικών δομών που ονομάζονται λοβίδια. Στα περισσότερα θηλαστικά, τα κύτταρα που βρίσκονται στο κέντρο αυτών των λοβιδίων είναι σχετικώς ανενεργά επειδή λαμβάνουν αίμα που έχει ήδη εξαντληθεί σε οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά.
Οι άνθρωποι, ωστόσο, φαίνεται να λειτουργούν διαφορετικά.
Η μελέτη διαπίστωσε ότι το κέντρο του ανθρώπινου ήπατος παραμένει ιδιαίτερα ενεργό, εκτελώντας λειτουργίες υψηλής ενεργειακής απαίτησης όπως η παραγωγή λίπους, η παραγωγή γλυκόζης κατά τη νηστεία, το φιλτράρισμα τοξινών και η παραγωγή χολής.
Οι ερευνητές λένε ότι αυτή η μοναδική οργάνωση μπορεί να βοηθήσει στην εξήγηση του γιατί οι άνθρωποι είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς σε ηπατική νόσο που σχετίζεται με την παχυσαρκία.
«Αυτός ο καταμερισμός εργασίας είναι ταυτόχρονα ευλογία και κατάρα», δήλωσε ο Itzkovich. «Επιτρέπει στο ήπαρ μας να αποθηκεύει υδατάνθρακες αποτελεσματικά. Αλλά αυτός ο αποτελεσματικός καταμερισμός εργασίας δεν σχεδιάστηκε για τη σύγχρονη διατροφή, η οποία είναι πλούσια σε λίπη και υδατάνθρακες, και μπορεί να εξηγήσει γιατί τείνουμε να συσσωρεύουμε υπερβολικό λίπος στο ήπαρ και να υποφέρουμε από ίνωση».
Το έργο εξαρτήθηκε από δείγματα ιστών από υγιείς δότες ήπατος — μια σπάνια ευκαιρία επειδή ο υγιής ηπατικός ιστός είναι δύσκολο να ληφθεί για έρευνα. Η ασυνήθιστη ικανότητα του ήπατος να αναγεννάται επιτρέπει σε ζώντες δότες να δωρίζουν τμήματα του οργάνου κατά τη διάρκεια επεμβάσεων μεταμόσχευσης.
Οι ερευνητές αποκάλυψαν επίσης αυτό που μπορεί να είναι ένας μοναδικά ανθρώipinos αμυντικός μηχανισμός. Εξειδικευμένα ανοσοποιητικά κύτταρα γνωστά ως κύτταρα Kupffer ήταν συγκεντρωμένα στο κέντρο των ηπατικών λοβιδίων και όχι στις άκρες, όπου συνήθως βρίσκονται σε άλλα θηλαστικά.
«Υποθέτουμε ότι έχουν “μετακινηθεί στο κέντρο” στους ανθρώπους για να αντιμετωπίσουν την αυξημένη διάβρωση», δήλωσε ο δρ Oren Yakubovsky, κύριος συγγραφέας της μελέτης και ιατρός στο Ιατρικό Κέντρο Sheba.
Η ομάδα χρησιμοποίησε στη συνέχεια τον άτλαντα για να μελετήσει τη μεταβολική λιπώδη νόσο του ήπατος, η οποία είναι πλέον η πιο κοινή ηπατική διαταραχή στον δυτικό κόσμο. Διαπίστωσαν ότι τα ηπατικά κύτταρα προσπαθούν αρχικά να προστατευθούν από τη συσσωρευμένη ποσότητα λίπους ενεργοποιώντας γονίδια διάσπασης του λίπους και καταστέλλοντας τα γονίδια παραγωγής λίπους.
Αλλά οι ερευνητές εντόπισαν επίσης μια βιολογική αδυναμία: η συσσώρευση λίπους βλάπτει τα μιτοχόνδρια, τις δομές εντός των κυττάρων που είναι υπεύθυνες για την αποτελεσματική επεξεργασία των λιπών.
Οι επιστήμονες λένε ότι ο άτλαντας θα μπορούσε τελικά να βοηθήσει τους γιατρούς να αναπτύξουν θεραπείες που στοχεύουν συγκεκριμένες ευάλωτες περιοχές του ήπατος.
«Με βάση την ακριβή χαρτογράφηση του ήπατος, θα είναι δυνατό στο μέλλον να αναπτυχθούν θεραπείες που στοχεύουν γονίδια τα οποία καθιστούν μια συγκεκριμένη περιοχή ιδιαίτερα ευάλωτη σε μια συγκεκριμένη ασθένεια», δήλωσε ο Itzkovich.




