Του Pesach Benson • 15 Δεκεμβρίου 2025
Ιερουσαλήμ, 15 Δεκεμβρίου 2025 (TPS-IL) — Ένα εξαιρετικά σπάνιο μολύβδινο μενταγιόν 1.300 ετών που φέρει επτάφωτη λυχνία (μενεχά) αποκαλύφθηκε στην Ιερουσαλήμ, ρίχνοντας νέο φως στην εβραϊκή παρουσία στην πόλη κατά τη διάρκεια μιας περιόδου κατά την οποία οι αυτοκρατορικές αρχές απαγόρευαν επίσημα στους Εβραίους να εισέλθουν, ανακοίνωσε η Αρχαιολογική Υπηρεσία του Ισραήλ τη Δευτέρα.
Η ανακάλυψη έγινε σε αρχαιολογικό πάρκο δίπλα στο Όρος του Ναού κατά τη διάρκεια ευρείας κλίμακας ανασκαφών που διεξήχθησαν τα τελευταία χρόνια.
Το μικρό, δισκοειδές μενταγιόν χρονολογείται από τον 6ο έως τις αρχές του 7ου αιώνα μ.Χ., κατά την Ύστερη Βυζαντινή περίοδο. Κατασκευασμένο σχεδόν εξ ολοκλήρου από μόλυβδο, είναι διακοσμημένο και στις δύο πλευρές με πανομοιότυπη απεικόνιση μιας λυχνίας πλαισιωμένης εντός κυκλικού περιθωρίου. Μόνο ένα άλλο αρχαίο μολύβδινο μενταγιόν που φέρει το σύμβολο της λυχνίας είναι γνωστό παγκοσμίως, ένα αντικείμενο αγוניστου προέλευσης που στεγάζεται στο Μουσείο Τέχνης Walters στη Βαλτιμόρη.
Το μενταγιόν ανακαλύφθηκε τυχαία μέσα στα ερείπια μιας ύστερης βυζαντινής κατασκευής που είχε θαφτεί κάτω από ένα στρώμα επιχώματος πάχους περίπου οκτώ μέτρων. Αυτό το επίχωμα εναποτέθηκε στις αρχές του 8ου αιώνα ως μέρος εκτεταμένων κατασκευαστικών εργασιών που συνδέονταν με την ανέγερση μνημειωδών κτιρίων των Ομεϋαδών στην περιοχή.
«Μια μέρα, ενώ έσκαβα μέσα σε μια αρχαία δομή, είδα ξαφνικά κάτι διαφορετικό, γκρίζο, ανάμεσα στις πέτρες», δήλωσε ο Ayayu Belete, εργάτης της Πόλης του Δαβίδ που αποκάλυψε το τέχνημα. «Σήκωσα το αντικείμενο και είδα ότι ήταν ένα μενταγιόν με μια λυχνία πάνω του. Έδειξα αμέσως το εύρημα στην Esther Rakow-Mellet, τη διευθύντρια της περιοχής, και είπε ότι ήταν ένα εξαιρετικά σπάνιο εύρημα. Συγκινήθηκα βαθιά και ενθουσιάστηκα!»
Οι αρχαιολόγοι διαπίστωσαν ότι το μενταγιόν είχε σχεδιαστεί για να φοριέται σε κολιέ, με έναν κρίκο χυμένο στην κορυφή του. Η μία πλευρά του αντικειμένου ήταν καλά διατηρημένη, ενώ η άλλη ήταν μερικώς καλυμμένη από πατίνα, ένα φυσικό στρώμα φθοράς από τις καιρικές συνθήκες. Κάθε λυχνία διαθέτει έναν κεντρικό άξονα με τρεις βραχίονες που εκτείνονται από κάθε πλευρά, με οριζόντιες ράβδους και στιλιζαρισμένες φλόγες στην κορυφή. Μια δοκιμή XRF που πραγματοποιήθηκε στα αναλυτικά εργαστήρια της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας του Ισραήλ διαπίστωσε ότι το μενταγιόν αποτελείται από περίπου 99% μόλυβδο.
Σύμφωνα με τους ερευνητές της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας του Ισραήλ, Δρ. Yuval Baruch, Δρ. Filip Vukosavović, Esther Rakow-Mellet και Δρ. Shulamit Terem, το αντικείμενο είναι εξαιρετικό όχι μόνο για την εικονογραφία του αλλά και για το υλικό του.
«Ένα μενταγιόν κατασκευασμένο από καθαρό μόλυβδο, διακοσμημένο με μια λυχνία, είναι ένα εξαιρετικά σπάνιο εύρημα», δήλωσαν. «Η διπλή εμφάνιση της λυχνίας σε κάθε πλευρά του δίσκου δείχνει τη βαθιά σημασία αυτού του συμβόλου, και την κεντρική θέση της λυχνίας στην οπτική έκφραση της σύνδεσης με τον Ναό και τη μνήμη του, ακόμη και σε περιόδους πολύ μετά την καταστροφή του Ναού».
Το ιστορικό πλαίσιο της ανακάλυψης εγείρει ενδιαφέροντα ερωτήματα. Κατά τη βυζαντινή περίοδο, οι Εβραίοι απαγορεύονταν επίσημα να εισέλθουν στην Ιερουσαλήμ, καθιστώντας την παρουσία ενός προσωπικού εβραϊκού αντικειμένου στην πόλη δύσκολο να εξηγηθεί. Οι μελετητές καλούνται να εξετάσουν εάν το μενταγιόν ανήκε σε έναν έμπορο, έναν επίσημο επισκέπτη, έναν κρυφό προσκυνητή ή κάποιον που κατάφερε να κατοικήσει στην πόλη παρά την απαγόρευση.
«Αυτό είναι ένα ασυνήθιστο εύρημα», δήλωσε ο Δρ. Baruch, ο οποίος διευθύνει ανασκαφές στον χώρο για σχεδόν 25 χρόνια. «Αυτό το μενταγιόν, που φέρει το σύμβολο της λυχνίας, δεν είναι απλώς ένα υλικό αντικείμενο· είναι μια προσωπική σφραγίδα, ένα έμβλημα μνήμης και ταυτότητας, το οποίο πιθανότατα ανήκε σε έναν ανώνυμο Εβραίο που επέλεξε να το φορέσει γύρω από το λαιμό του ή της».
Πρόσθεσε ότι η επιλογή του μολύβδου υποδηλώνει ότι το μενταγιόν μπορεί να χρησίμευσε ως φυλαχτό παρά ως κόσμημα, σημειώνοντας ότι ο μόλυβδος χρησιμοποιούνταν συνήθως για φυλαχτά στη βυζαντινή περίοδο. «Κατά τη βυζαντινή περίοδο, η λυχνία έγινε σύμβολο εθνικής μνήμης και εξέφραζε την προσδοκία της εθνικής αναβίωσης μεταξύ των εβραϊκών κοινοτήτων στη Γη του Ισραήλ και στη Διασπορά», δήλωσε ο Baruch. «Παρά τις απαγορεύσεις και τις δυσκολίες, οι Εβραίοι δεν σταμάτησαν να έρχονται στην Ιερουσαλήμ».
Ο Ισραηλινός υπουργός Κληρονομιάς Ραβίνος Amichai Eliyahu δήλωσε ότι το εύρημα ενισχύει μια ευρύτερη ιστορική αφήγηση. «Το συναρπαστικό εύρημα του μενταγιόν της λυχνίας προστίθεται σε μια σειρά μαρτυριών που συνεχίζουν να ανακαλύπτονται στην Ιερουσαλήμ, και που αφηγούνται την ιστορία της συνέχειας και της αφοσίωσης του εβραϊκού λαού στην πόλη», είπε.
Μια λυχνία είναι ένα επτάφωτο κηροπήγιο που αποτελεί ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα σύμβολα του Ιουδαϊσμού.
Στην αρχαιότητα, μια λυχνία από καθαρό χρυσό στεκόταν στον Εβραϊκό Ναό στην Ιερουσαλήμ και άναβε καθημερινά από τους ιερείς. Απέκτησε μεγαλύτερο συμβολισμό τον 2ο αιώνα π.Χ. μετά την εξέγερση των Μακκαβαίων. Όταν επεδίωξαν να καθιερώνουν εκ νέου τον Ναό, οι Μακκαβαίοι βρήκαν μόνο ένα μικρό βάζο με τελετουργικά καθαρό λάδι — αρκετό για μία μόνο ημέρα. Με θαυμαστό τρόπο, η λυχνία παρέμεινε αναμμένη για οκτώ ημέρες, αρκετός χρόνος για να προετοιμαστεί περισσότερο.
Το μενταγιόν θα εκτεθεί στο κοινό κατά τη διάρκεια της Χανουκά στην Ιερουσαλήμ.




