Των Πέσες Μπένσον και Όμερ Νοβοσέλσκι • 7 Ιανουαρίου 2026
Ιερουσαλήμ, 7 Ιανουαρίου 2026 (TPS-IL) — Μια διεθνής ομάδα επιστημόνων εντόπισε εκατοντάδες γονίδια που είναι απαραίτητα για την πρώιμη ανάπτυξη του εγκεφάλου, αποκαλύπτοντας νέες γνώσεις σχετικά με τις βιολογικές ρίζες των νευροαναπτυξιακών διαταραχών, συμπεριλαμβανομένου του αυτισμού, και περιγράφοντας μια άγνωστη έως τώρα γενετική πάθηση που διαταράσσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου, ανακοίνωσε το Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ.
Η μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Neuroscience, χρησιμοποίησε τεχνολογία επεξεργασίας γονιδίων CRISPR μεγάλης κλίμακας για να προσδιορίσει συστηματικά ποια γονίδια απαιτούνται καθώς τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα εξελίσσονται σε εγκεφαλικά κύτταρα.
Υπό την καθοδήγηση του καθ. Σαγκίβ Σίφμαν του Ινστιτούτου Επιστημών Ζωής του Εβραϊκού Πανεπιστημίου, σε συνεργασία με την καθ. Μπινάζ Γιαλτσίν από το INSERM στη Γαλλία, η ομάδα Ισραηλτρών, Γάλλων και Ιαπώνων επιστημόνων ξεκίνησε να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα στη νευροεπιστήμη: ποια γονίδια είναι απαραίτητα για την κατασκευή ενός υγιούς εγκεφάλου και τι συμβαίνει όταν αυτή η διαδικασία αποτυγχάνει;
Χρησιμοποιώντας μια εξέταση knockout CRISPR σε όλο το γονιδίωμα, οι ερευνητές απενεργοποίησαν μεμονωμένα σχεδόν 20.000 γονίδια στα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα καθώς μετατρέπονταν σε νευρικά κύτταρα. Αυτό επέτρεψε στην ομάδα να παρατηρήσει, βήμα προς βήμα, ποια γονίδια ήταν απαραίτητα για τη φυσιολογική νευρική διαφοροποίηση. Με απλά λόγια, η νευρική διαφοροποίηση είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα γενικό πρώιμο κύτταρο μαθαίνει να γίνεται κύτταρο του εγκεφάλου ή νευρικό κύτταρο. Μέσω αυτής της προσέγγισης, οι επιστήμονες εντόπισαν 331 γονίδια που είναι απαραίτητα για τη δημιουργία νευρώνων, πολλά από τα οποία δεν είχαν συνδεθεί προηγουμένως με την ανάπτυξη του εγκεφάλου.
Ενώ τα ευρήματα καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα νευροαναπτυξιακών καταστάσεων, οι επιπτώσεις για τον αυτισμό ξεχώρισαν τόσο στα δεδομένα όσο και στη συνέντευξη του The Press Service of Israel με τον Σίφμαν. Τα αποτελέσματα της μελέτης υποδεικνύουν ότι δεν προέρχονται όλες οι νευροαναπτυξιακές διαταραχές από τους ίδιους τύπους γενετικών διαταραχών και ότι ο χρονισμός κατά την ανάπτυξη του εγκεφάλου παίζει κρίσιμο ρόλο.
Αναδύονται γονίδια κινδύνου για τον αυτισμό
«Η μελέτη προσφέρει έναν χάρτη απαραίτητης λειτουργίας της νευρικής διαφοροποίησης σε όλο το γονιδίωμα, αναλυμένο ανά στάδιο», δήλωσε ο Σίφμαν στο TPS-IL. «Με το knockout περίπου 20.000 γονιδίων κατά τη μετάβαση από εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα σε νευρικές σειρές, εντοπίσαμε 331 γονίδια που απαιτούνται για τη νευρωνική παραγωγή και δείξαμε πώς αυτός ο χάρτης μπορεί τόσο να ερμηνεύσει τον ανθρώπινο γενετικό κίνδυνο όσο και να βοηθήσει στην ανακάλυψη νέων γονιδίων νευροαναπτυξιακών ασθενειών».
Σύμφωνα με τη μελέτη, τα γονίδια που είναι ευρέως απαραίτητα για τη βασική κυτταρική επιβίωση τείνουν να συνδέονται με μια πιο γενικευμένη αναπτυξιακή καθυστέρηση. Αντίθετα, τα γονίδια που είναι ιδιαίτερα κρίσιμα σε συγκεκριμένα στάδια του σχηματισμού των νευρικών κυττάρων δείχνουν ισχυρότερη συσχέτιση με τον αυτισμό. Αυτή η διάκριση βοηθά να εξηγηθεί γιατί ο αυτισμός συχνά εμφανίζεται διαφορετικά από άλλες νευροαναπτυξιακές διαταραχές, ακόμη και όταν τα συμπτώματα επικαλύπτονται.
«Υποστηρίζει μια άποψη του κινδύνου για τον αυτισμό που βασίζεται στον χρονισμό», δήλωσε ο Σίφμαν στο TPS-IL. «Τα γονίδια που σχετίζονται με τον αυτισμό εμπλουτίζονται μεταξύ εκείνων που είναι ιδιαίτερα κρίσιμα σε συγκεκριμένα βήματα του σχηματισμού νευρικών κυττάρων, σε αντίθεση με εκείνα που χρειάζονται γενικά για τη βασική κυτταρική βιωσιμότητα. Αυτό υποδηλώνει ότι τα γονίδια του αυτισμού εμπλέκονται σε πρώιμες αναπτυξιακές διαδικασίες που απαιτούνται για τη δημιουργία νευρικών προγόνων και νευρώνων».
Το σύνολο δεδομένων περιλαμβάνει τόσο γνωστά όσο και προηγουμένως άγνωστα γονίδια που σχετίζονται με τον αυτισμό. Ενώ περίπου 100 από τα 331 απαραίτητα γονίδια είχαν ήδη συσχετιστεί με νευροαναπτυξιακές διαταραχές, η πλειοψηφία αντιπροσωπείζει νέους υποψηφίους για περαιτέρω μελέτη. «Μόνο μια μειοψηφία των απαραίτητων γονιδίων που εντοπίσαμε εμπλέκεται επί του παρόντος σε νευροαναπτυξιακές διαταραχές», δήλωσε ο Σίφμαν στο TPS-IL. Τα ευρήματα διευρύνουν σημαντικά τη δεξαμενή των γονιδίων που μπορούν να ερευνήσουν οι επιστήμονες.
Εντοπίστηκε νέα εγκεφαλική διαταραχή
Πέρα από τον αυτισμό, η μελέτη περιγράφει επίσης μια νέα νευροαναπτυξιακή διαταραχή που συνδέεται με μεταλλάξεις στο γονίδιο PEDS1. Αυτό το γονίδιο απαιτείται για την παραγωγή πλασλογόνων, εξειδικευμένων λιπιδίων της μεμβράνης που αφθονούν στη μυελίνη, το μονωτικό στρώμα γύρω από τις νευρικές ίνες. Στην εξέταση CRISPR, το PEDS1 αναδείχθηκε ως ζωτικής σημασίας για τον σχηματισμό των νευρικών κυττάρων, με την απώλειά του να οδηγεί σε μειωμένο μέγεθος εγκεφάλου.
Γενετικές αναλύσεις δύο ασυσTETWν οικογενειών αποκάλυψαν σπάνιες μεταλλάξεις στο PEDS1 σε παιδιά με σοβαρή αναπτυξιακή καθυστέρηση και ασυνήθιστα μικρούς εγκέφαλους. Πειράματα παρακολούθησης επιβεβαίωσαν ότι η αδρανοποίηση του PEDS1 διαταράσσει τη φυσιολογική ανάπτυξη του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής και της μετανάστευσης των νευρώνων, παρέχοντας μια σαφή μηχανιστική εξήγηση για τα κlinικά χαρακτηριστικά που παρατηρήθηκαν.
Εκτός από τον εντοπισμό γονιδίων ασθενειών, η έρευνα ρίχνει φως στα πρότυπα κληρονομικότητας. Η ομάδα διαπίστωσε ότι τα γονίδια που εμπλέκονται στη ρύθμιση της μεταγραφής και της χρωματίνης συνδέονται συχνότερα με κυρίαρχες διαταραχές, όπου μια μετάλλαξη σε ένα μόνο αντίγραφο γονιδίου είναι επαρκής για να προκαλέσει ασθένεια. Τα μεταβολικά γονίδια, όπως το PEDS1, συνδέονται συχνότερα με υπολειπόμενες διαταραχές που απαιτούν μεταλλάξεις και στα δύο αντίγραφα του γονιδίου. Αυτή η σχέση θα μπορούσε να βοηθήσει τους κλινικούς ιατρούς να δώσουν προτεραιότητα στα υποψήφια γονίδια κατά την ερμηνεία των αποτελεσμάτων των γενετικών εξετάσεων.
Οι ερευνητές έθεσαν επίσης τα ευρήματά τους ευρέως προσβάσιμα ξεκινώντας μια ανοιχτή διαδικτυακή βάση δεδομένων που περιλαμβάνει τα πλήρη αποτελέσματα της εξέτασης CRISPR. Ο Σίφμαν απέδωσε τα εύσημα στην υποψήφια διδάκτορα Αλανά Αμελάν για την προώθηση της πρωτοβουλίας. «Θελήσαμε τα ευρήματά μας να εξυπηρετήσουν ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα», εξήγησε.
Κοιτάζοντας μέλλον, ο Σίφμαν είπε ότι ο χάρτης απαραίτητης λειτουργίας θα χρησιμεύσει ως πλατφόρμα για μελλοντικές ανακαλύψεις. «Το φυσικό επόμενο βήμα είναι να χρησιμοποιήσουμε τον χάρτη απαραίτητης λειτουργίας ως πλατφόρμα ανακάλυψης», είπε στο TPS-IL, προσθέτοντας ότι το εργαστήριό του επικεντρώνεται τώρα στους μηχανισμούς συγκεκριμένων γονιδίων του αυτισμού, στις διαφορές μεταξύ των φύλων στη διάγνωση και στη βιολογική βάση της ευρείας κλινικής ποικιλομορφίας του αυτισμού.




