Του Pesach Benson • 27 Μαΐου 2025
Ιερουσαλήμ, 27 Μαΐου, 2025 (TPS-IL) — Πρωτοποριακή μελέτη Ισραηλίνων και Ιαπώνων επιστημόνων αποκάλυψε ισχυρούς ανέμους που εκρήγνυνται από μια απομακρυσμένη μαύρη τρύπα, κινούμενοι με εκπληκτικές ταχύτητες που φτάνουν έως και το 30% της ταχύτητας του φωτός.
Τα ευρήματα, τα οποία δημοσιεύθηκαν πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό Nature, παρέχουν μια βαθύτερη κατανόηση του πώς οι μαύρες τρύπες αλληλεπιδρούν με τους γαλαξίες τους και διαμορφώνουν την εξέλιξη του σύμπαντος.
Επιστήμονες από το Τεχנוλογικό Ινστιτούτο του Ισραήλ Technion και το Πανεπιστήμιο του Τόκιο εστίασαν στην υπερμαζική μαύρη τρύπα PDS 456, χρησιμοποιώντας δεδομένα που συνέλεξε το διαστημικό τηλεσκόπιο XRISM, ένα προηγμένο αστεροσκοπείο ακτίνων Χ που αναπτύχθηκε από την ιαπωνική διαστημική υπηρεσία JAXA σε συνεργασία με τη NASA και την Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία (ESA). Το XRISM, το οποίο εκτοξεύθηκε το 2023 για να εξερευνήσει φαινόμενα υψηλής ενέργειας στο σύμπαν, ήταν κρίσιμο για τον εντοπισμό και τη χαρτογράφηση των ισχυρών εκροών αερίου γύρω από τις μαύρες τρύπες.
«Αυτοί οι άνεμοι είναι απίστευτα ενεργειακοί — 1.000 φορές πιο ισχυροί από οποιονδήποτε γαλαξιακό άνεμο έχουμε δει στο παρελθόν», δήλωσε ο καθηγητής Ehud Bachar από τη Σχολή Φυσικής του Technion, ο οποίος συνδιεύθυνε τη μελέτη με τον καθηγητή Koichi Hagino από το Πανεπιστήμιο του Τόκιο. «Αυτό το είδος εκροής θα μπορούσε να έχει σημαντική επίδραση στην ανάπτυξη του γαλαξία που φιλοξενεί τη μαύρη τρύπα».
Οι υπερμαζικές μαύρες τρύπες βρίσκονται στο κέντρο των περισσότερων γαλαξιών και φαίνεται ότι εξελίσσονται από κοινού με αυτούς. Ένας μηχανισμός που θα μπορούσε να συνδέσει την ανάπτυξη των μαύρων τρυπών και των γαλαξιών είναι η εκπομπή ανέμων υψηλής ταχύτητας από το περιβάλλον της μαύρης τρύπας. Μέχρι τώρα, ωστόσο, η δομή και η δυναμική αυτών των ανέμων δεν ήταν πλήρως κατανοητές λόγω των περιορισμών στην τεχνολογία παρατήρησης.
«Το XRISM μας επιτρέπει να βλέπουμε λεπτομέρειες που μπορούσαμε μόνο να μαντέψουμε στο παρελθόν», δήλωσε ο Hagino. «Διαπιστώσαμε ότι ο άνεμος δεν ρέει ομαλά — είναι σπασμένος σε συστάδες, σαν βλήματα που εκτοξεύονται προς πολλαπλές κατευθύνσεις ταυτόχρονα».
Τίποτα δεν μπορεί να δραπετεύσει από το εσωτερικό του ορίζοντα γεγονότων μιας μαύρης τρύπας, ούτε καν το φως. Αλλά οι ισχυροί άνεμοι που παρατηρήθηκαν σε αυτή τη μελέτη δεν προέρχονται από το εσωτερικό της μαύρης τρύπας — προέρχονται από την περιοχή ακριβώς έξω από τον ορίζοντα γεγονότων, σε αυτό που αποκαλείται δίσκος προσαύξησης. Καθώς το αέριο και η σκόνη κινούνται σπειροειδώς σε μια μαύρη τρύπα, σχηματίζουν έναν υπεרθερμασμένο δίσκο γύρω της. Αυτός ο δίσκος προσαύξησης μπορεί να φτάσει εκατομμύρια βαθμούς, παράγοντας έντονη ακτινοβολία και μαγνητικά πεδία. Οι ακραίες συνθήκες μπορούν να επιταχύνουν σωματίδια και να προκαλέσουν εκροές ή ανέμους μακριά από τον δίσκο προτού το υλικό μπορέσει να διασχίσει τον ορίζοντα γεγονότων και να παγιδευτεί για πάντα.
Το XRISM χρησιμεύει ως ένας ζωτικός κρίκος στο χρονοδιάγραμμα των διαστημικών παρατηρήσεων ακτίνων Χ, γεφυρώνοντας το χάσμα μέχρι την εκτόξευση της αποστολής ATHENA της ESA, η οποία έχει προγραμματιστεί όχι νωρίτερα από το 2035. «Αυτό το τηλεσκόπιο διασφαλίζει τη συνέχεια στην ικανότητά μας να μελετάμε το βίαιο σύμπαν υψηλής ενέργειας», δήλωσε ο Bachar. «Χωρίς το XRISM, θα αντιμετωπίζαμε μια ξηρασία δεδομένων που θα μπορούσε να είχε πάει την αστροφυσική πίσω για πάνω από μια δεκαετία».
Ο Bachar είναι αξιοσημείωτα ο μόνος επιστήμονας στην ομάδα της αποστολής XRISM που δεν συνδέεται με την Ιαπωνία, τις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Ευρώπη. Διορίστηκε προσωπικά από τον επικεφαλής της JAXA, υπογραμμίζοντας τον βασικό του ρόλο στη διεθνή συνεργασία.
Παρόλο που η μελέτη είναι πρωτίστως βασική έρευνα στην αστροφυσική, έχει αρκετές έμμεσες εφαρμογές. Οι γνώσεις που αποκτήθηκαν από τη μοντελοποίηση ανέμων υψηλής ενέργειας κοντά σε μαύρες τρύπες συμβάλλουν σε υπολογιστικές τεχνικές χρήσιμες στην έρευνα ενέργειας σύντηξης, στη φυσική υψηλών ενεργειών, ακόμη και στη κλιματική μοντελοποίηση.
Και οι καινοτομίες από το XRISM, όπως οι εξαιρετικά ευαίσθητοι ανιχνευτές και τα συστήματα θερμικού ελέγχου, έχουν πιθανές εφαρμογές σε τομείς όπως η ιατρική απεικόνιση, η επιστήμη υλικών και η πυρηνική παρακολούθηση.




