Του Πεσάχ Μπένσον • 29 Σεπτεμβρίου 2025
Ιερουσαλήμ, 29 Σεπτεμβρίου 2025 (TPS-IL) — Μια ομάδα Ισραηλινών ερευνητών ανέπτυξε μια σημαντική ανακάλυψη που θα μπορούσε να αλλάξει την αρχαιολογία: τη δυνατότητα χαρτογράφησης υπόγειων χώρων χωρίς ανασκαφές, ανακοίνωσε τη Δευτέρα το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ.
Οι επιστήμονες του πανεπιστημίου απέδειξαν ότι οι ανιχνευτές κοσμικής ακτινοβολίας, οι οποίοι μετρούν μιόνια —υποατομικά σωματίδια που παράγονται όταν οι κοσμικές ακτίνες συγκρούονται με τη ατμόσφαιρα της Γης— μπορούν να αποκαλύψουν κρυμμένα κενά κάτω από αρχαίους χώρους, προσφέροντας έναν τρόπο ασφαλούς και αποτελεσματικής εξερεύνησης υπόγειων δομών.
«Ένα μεγάλο πρόβλημα για τους αρχαιολόγους είναι η ανακάλυψη βαθιών υπόγειων κενών κάτω από βράχους», δήλωσε ο καθηγητής Όντεντ Λίπσιτς από το Τμήμα Αρχαιολογίας και Αρχαίας Εγγύς Ανατολής «Γκέικομπ Μ. Άλκοου» του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ. «Οι επίγειες δομές είναι σχετικά εύκολο να ανασκαφούν, αλλά δεν υπάρχουν αποτελεσματικές μέθοδοι για τη διενέργεια ολοκληρωμένων ερευνών υπόγειων χώρων κάτω από τον βράχο. Αν τύχει να βρούμε μια κοιλότητα κατά την ανασκαφή, μπορούμε να την εξερευνήσουμε, αλλά δεν έχουμε κανέναν τρόπο να εντοπίσουμε αυτούς τους χώρους εκ των προτέρων. Τώρα, για πρώτη φορά, έχουμε μια μέθοδο που μας επιτρέπει να βλέπουμε υπόγεια προτού αγγίξουμε φτυάρι».
Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τον καθηγητή Έρεζ Ετζιόν από τη Σχολή Φυσικής και Αστρονομίας «Ρέιμοντ και Μπέβερλι Σάκλερ», απέδειξε την τεχνολογία στη Στέρνα του Ιερεμία στον αρχαιολογικό χώρο της Πόλης του Δαβίδ στην Ιερουσαλήμ. Η στέρνα είναι μια αρχαία υπόγεια δεξαμενή νερού που πήρε το όνομά της από τον βιβλικό προφήτη Ιερεμία, παρόλο που δεν υπάρχει άμεση απόδειξη ότι την κατασκεύασε ή τη χρησιμοποίησε.
Χρησιμοποιώντας ανιχνευτές μιονίων, η ομάδα παρήγαγε λεπτομερείς εικόνες υπόγειων χαρακτηριστικών, συμπεριλαμβανομένων σηράγγων και δεξαμενών, με βάση τον τρόπο με τον οποίο το έδαφος απορροφά την κοσμική ακτινοβολία.
Η μελέτη της ομάδας δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό με κριτές Journal of Applied Physics.
«Το ντους μιονίων χτυπά το έδαφος με σταθερό και γνωστό ρυθμό», εξήγησε ο καθηγητής Ετζιόν. «Τα μιόνια μπορούν να διεισδύσουν πολύ βαθύτερα από άλλα σωματίδια, χάνοντας ενέργεια αργά καθώς περνούν μέσα από τον βράχο. Οι άδειες κοιλότητες επιτρέπουν σε περισσότερα μιόνια να περάσουν, οπότε παρακολουθώντας τα μιόνια, μπορούμε να εντοπίσουμε τα κενά. Είναι σαν την ακτινογραφία: τα μιόνια είναι η δέσμη ακτίνων Χ, τα υπόγεια κενά είναι τα οστά και οι ανιχνευτές μας λειτουργούν ως κάμερα».
Η επίδειξη περιελάμβανε μια σάρωση υψηλής ανάλυσης LiDAR (Light Detection and Ranging) της Στέρνας του Ιερεμία. Το LiDAR συμπληρώνει τη σάρωση μιονίων παρέχοντας έναν ακριβή τρισδιάστατο χάρτη των επιφανειών και των κοιλοτήτων που είναι ήδη ορατές ή προσβάσιμες, ενώ οι ανιχνευτές μιονίων αποκαλύπτουν κρυμμένα κενά που δεν μπορούν να φανούν ή να προσεγγιστούν άμεσα. Ουσιαστικά, το LiDAR δίνει τον «σκελετό» των γνωστών δομών —τοίχους, δάπεδα και σήραγγες— ενώ τα μιόνια δρουν σαν ακτίνες Χ που δείχνουν πού υπάρχουν άδειοι χώροι πίσω ή κάτω από αυτή τη δομή.
Συνδυάζοντας τις σαρώσεις LiDAR και μιονίων, οι αρχαιολόγοι μπορούν να ευθυγραμμίσουν τα δεδομένα με ένα λεπτομερές τρισδιάστατο μοντέλο, επιβεβαιώνοντας το μέγεθος, το σχήμα και τη θέση υπόγειων θαλάμων, σηράγγων και δομικών ανωμαλιών.
«Αυτό είναι ένα πρώτο ορόσημο», δήλωσε ο καθηγητής Λίπσιτς. «Στόχος μας είναι να παράγουμε τρισδιάστατες εικόνες υπόγειων χώρων πριν ξεκινήσει η ανασκαφή, συνδυάζοντας τη φυσική, την αρχαιολογία και την τεχνητή νοημοσύνη. Αυτό θα μπορούσε να εξοικονομήσει χρόνια εργασίας, να προστατεύσει εύθραυστους χώρους και να μας επιτρέψει να ανακαλύψουμε αρχαίες δομές που διαφορετικά θα παρέμεναν κρυμμένες».
Ο καθηγητής Ετζιόν πρόσθεσε: «Η ίδια η τεχνολογία δεν είναι καινούργια —τα μιόνια χρησιμοποιήθηκαν για την αναζήτηση κρυμμένων θαλάμων στις πυραμίδες της Αιγύπτου τη δεκαετία του 1960— αλλά η καινοτομία μας έγκειται στο γεγονός ότι κάναμε τους ανιχνευτές μικρούς, φορητούς και πρακτικούς για αρχαιολογικούς χώρους. Αυτό σημαίνει ότι μπορούμε να χαρτογραφούμε ολόκληρους χώρους στρώση προς στρώση, χωρίς να τους διαταράσσουμε».