Του David Israel • 19 Οκτωβρίου 2026

Ιερουσαλήμ, 19 Οκτωβρίου 2026 (TPS-IL) — Όταν έπεσε το καθεστώς του Μπασάρ αλ-Άσαντ, πολλοί Σύροι και εξωτερικοί παρατηρητές ήλπιζαν σε ένα νέο ξεκίνημα, συμπεριλαμβανομένης της σχολικής αίθουσας. Η εκπαίδευση είναι ο τομέας όπου ένα κράτος λέει στα παιδιά ποια είναι και ποιοι είναι οι γείτονές τους. Μια νέα έκθεση από το ερευνητικό ινστιτούτο IMPACT-se υποδηλώνει ότι η νέα ηγεσία της Συρίας υπό τον πρόεδρο Άχμεντ αλ-Σάραα γράφει μια πολύ διαφορετική ιστορία στα σχολικά βιβλία, και όχι μια πιο ανεκτική.

Το ινστιτούτο εξέτασε 130 σχολικά εγχειρίδια για τις τάξεις 1-12 από το εθνικό πρόγραμμα σπουδών 2025-2026, το οποίο παραμένει σε χρήση για το 2026-2027. Τα συνέκρινε με εκδόσεις της εποχής Άσαντ που δημοσιεύθηκαν μεταξύ 2011 και 2023, χρησιμοποιώντας πρότυπα που προέρχονται από την UNESCO για την ειρήνη και την ανεκτικότητα στην εκπαίδευση. Το πόρισμά του είναι ότι η Συρία αντάλλαξε ένα επιζήμιο ιδεολογικό πλαίσιο με ένα άλλο.

Η πιο διάχυτη αλλαγή αφορά τον τρόπο με τον οποίο το πρόγραμμα σπουδών ορίζει το ανήκειν. Ο παναραβικός εθνικισμός και ο συριακός πατριωτισμός έχουν παραχωρήσει τη θέση τους στην ταύτιση με την παγκόσμια μουσουλμανική κοινότητα, την ούμα.

Ένα σχολικό βιβλίο Ισλαμικών Σπουδών της 3ης τάξης αναφέρει πλέον ότι η εκπαίδευση προετοιμάζει τα παιδιά για «την υπηρεσία της πίστης και της ούμα» αντί για «την υπηρεσία της πατρίδας». Ένα βιβλίο ιστορίας της 9ης τάξης αντικαθιστά την «υπερηφάνεια για τον αραβικό εθνικισμό και την αραβικότητα» με την «υπερηφάνεια για τον ισλαμικό πολιτισμό». Ο νόμος και ο δημόσιος βίος αναδιατυπώνονται με θρησκευτικούς όρους, με τη σαρία και τη θεϊκή αυθεντία να αντικαθιστούν τον σεβασμό στους «κανόνες του δικαίου».

Το πρόγραμμα σπουδών της εποχής Άσαντ εξυμνούσε επίσης τον ένοπλο αγώνα, αλλά στο όνομα του έθνους. Το IMPACT-se διαπιστώνει ότι τα νέα βιβλία διατηρούν αυτή την εξύμνηση και της δίνουν μια θρησκευτική δικαιολόγηση. Η θυσία «προς υπεράσπιση της πατρίδας» γίνεται θυσία «για χάρη του Αλλάχ», και οι «μαχητές της αντίστασης» γίνονται «μαχητές του τζιχάντ».

Ένα μάθημα της 4ης τάξης διδάσκει ότι ο πιστός πλησιάζει πιο κοντά στον Θεό μέσω ενάρετων πράξεων, «πρώτιστα μεταξύ αυτών το τζιχάντ και η αντίσταση», εικονογραφημένο με έναν ένοπλο μαχητή να φυλάει τα σύνορα. Ακόμη και μια άσκηση γραμματικής της 12ης τάξης φέρεται να τροποποιήθηκε ώστε να εισαχθεί το «μαρτύριο». Η έκθεση αναφέρει επίσης ότι τα βιβλία τιμούν πρόσωπα όπως η Νταλάλ αλ-Μουγράμπι, η οποία συμμετείχε στη Σφαγή του Παράκτιου Δρόμου το 1978 στο Ισραήλ, ενώ δίνουν ελάχιστο χώρο στην ειρήνη ή στη μη βίαιη επίλυση συγκρούσεων.

Τα σχολικά εγχειρίδια παρουσιάζουν τις Ηνωμένες Πολιτείες ως μια ιμπεριαλιστική, βίαιη και αποσταθεροποιητική δύναμη. Κατηγορούν την Ουάσιγκτον για εισβολή στο Ιράκ για το πετρέλαιό του, καταστροφή υποδομών, δολοφονία διανοουμένων, υποστήριξη του σιωνισμού, υποδαύλιση περιφερειακών συγκρούσεων, εκμετάλλευση της Νότιας Αμερικής και επιδίωξη παγκόσμιας κυριαρχίας. Στην ιρακινή αντίσταση πιστώνεται η πρόκληση βαριών απωλειών που ανάγκασαν την αμερικανική απόσυρση. Το πρόγραμμα σπουδών παρουσιάζει επίσης τις Ηνωμένες Πολιτείες ως ηθικά κατώτερες από τον ισλαμικό πολιτισμό, επικαλούμενο τον πυρηνικό βομβαρδισμό της Ιαπωνίας ως αντίθετο προς τις ισλαμικές αξίες. Παρόλο που αναγνωρίζει την Αμερικανική Επανάσταση ως έναν αντιαποικιακό αγώνα και αναγνωρίζει αμερικανικές εφευρέσεις, αυτές οι θετικές αναφορές επισκιάζονται από την κριτική στον αμερικανικό μιλιταρισμό και την εξωτερική πολιτική.

Οι Εβραίοι περιγράφονται γενικά με δαιμονοποιητικούς όρους, τους αρνείται η συλλογική ιστορία και συχνά απεικονίζονται μέσα από αντισημιτικά στερεότυπα στις συγκρούσεις τους με τον Προφήτη Μωάμεθ και τους πρώτους μουσουλμάνους. Κατά περιόδους, τα αντιεβραϊκά συλλογικά στερεότυπα επεκτείνονται πέρα από το πρώιμο ισλαμικό πλαίσιο, γενικεύοντας την προδοσία, την απιστία και την εχθρότητα ως έμφυτα και διαρκή χαρακτηριστικά των Εβραίων. Η εβραϊκή εθνική ταυτότητα απορρίπτεται κατηγορηματικά, με τους Εβραίους να περιγράφονται ως «ένα συνονθύλευμα λαών, όχι ένα ενιαίο έθνος». Η ιστορία των Εβραίων της Συρίας απουσιάζει, και ένα μάθημα της 6ης τάξης φέρεται να διδάσκει ότι «η προδοσία και η πισώπλατη μαχαιριά συγκαταλέγονται στα γνωρίσματα των Εβραίων».

Η απεικόνιση των περιφερειακών παραγόντων έχει αντιστραφεί. Το Ιράν και η Χεζμπολάχ, που κάποτε επαινούνταν ως σύμμαχοι, τώρα καταδικάζονται για την υποστήριξη του πρώην καθεστώτος. Η Τουρκία και οι Οθωμανοί αντιμετωπίζονται πολύ πιο θερμά: η «κατοχή» γίνεται «διακυβέρνηση», και η ιστορική διεκδίκηση της Συρίας στην επαρχία Χατάι στη νότια Τουρκία εγκαταλείπεται σε μεγάλο βαθμό.

Οι γυναίκες παρουσιάζονται κυρίως ως σύζυγοι και μητέρες. Οι αναφορές στην ισότητα των φύλων σύμφωνα με το συριακό δίκαιο έχουν εξαφανιστεί, όπως και οι εικόνες γυναικών σε δημόσιους και επαγγελματικούς ρόλους. Χιτζάμπ έχουν προστεθεί σε υπάρχουσες εικονογραφήσεις, ένα μάθημα υποστηρίζει το νικάμπ, και τα δικαιώματα των γυναικών πλαισιώνονται όλο και περισσότερο ως εξαρτώμενα από τη σεμνότητα και το οικογενειακό καθήκον.

Ενότητες για την εξέλιξη, τη φυσική επιλογή και την προέλευση της ζωής έχουν αφαιρεθεί από τα σχολικά βιβλία βιολογίας της 8ης και της 11ης τάξης, μαζί με την κάλυψη της Μεγάλης Έκρηξης. Σε άλλα σημεία, η φύση εξηγείται όλο και περισσότερο μέσω της θεϊκής παρέμβασης. Ένα μάθημα φυσικών επιστημών της 1ης τάξης που κάποτε αποκαλούσε μια σκηνή με ζώα «προσφορά της Φύσης» τώρα την αποκαλεί «προσφορά του Αλλάχ».

Η έκθεση αναφέρει ότι οι Κούρδοι και οι Τουρκμένοι απουσιάζουν σχεδόν εξ ολοκλήρου, και οι αναφορές σε Αλαουίτες και Δρούζους έχουν αφαιρεθεί, μετονομαστεί ή αντικατασταθεί. Τα μαθήματα σχετικά με την ισότιμη ιθαγένεια έχουν περιοριστεί, συμπεριλαμβανομένων ιστορικών παραδειγμάτων μουσουλμανικής-χριστιανικής συνύπαρξης. Οι χριστιανοί εμφανίζονται κυρίως ως μια ανεκτή μειονότητα.

Τίποτα από όλα αυτά δεν προέκυψε από το πουθενά. Το IMPACT-se αναφέρει ότι πολλές από τις αλλαγές ακολουθούν οδηγίες που εξέδωσε η κυβέρνηση αλ-Σάραα τον Ιανουάριο του 2025, τις οποίες το ινστιτούτο εξέτασε τον επόμενο μήνα. Εκείνη την εποχή, ο υπουργός Παιδείας επέμενε ότι το υπουργείο είχε διατάξει μόνο την αφαίρεση περιεχομένου που εξυμνούσε το έκπτωτο καθεστώς και διορθώσεις στην ισλαμική εκπαίδευση. Επικριτές στο εσωτερικό αντέδρασαν στις αλλαγές του προγράμματος σπουδών, με ορισμένους να υποστηρίζουν ότι μια υπηρεσιακή κυβέρνηση δεν είχε καμία εντολή να τις πραγματοποιήσει. Η ανάλυση του IMPACT-se υποδηλώνει ότι τα τελικά βιβλία πάνε πολύ πέρα από όσα είχαν υποσχεθεί.

Ο διευθύνων σύμβουλος του IMPACT-se, Μάρκους Σεφ, υποστηρίζει ότι η στιγμή μετά τον Άσαντ προσέφερε μια σπάνια ευκαιρία να οικοδομηθεί μια κοινωνία γύρω από τη συμπερίληψη και μια κοινή πολιτική ταυτότητα, και ότι τα βιβλία αντίθετα κινδυνεύουν να απομακρύνουν μια γενιά ακόμη περισσότερο από την ανεκτικότητα. Η έκκλησή του είναι οι διεθνείς ηγέτες να καταστήσουν σαφές ότι η συνεργασία με τη Δαμασκό εξαρτάται από κοινές αξίες, και ότι αυτές οι αξίες πρέπει να αποτυπώνονται σε αυτά που διδάσκονται τα παιδιά της Συρίας.

Οι κυβερνήσεις που σταθμίζουν την ελάφρυνση των κυρώσεων, τις επενδύσεις και τη διπλωματική εξομάλυνση με τη Δαμασκό έχουν πολλούς τρόπους για να αποτιμήσουν τη νέα Συρία. Η σχολική αίθουσα είναι ένας από τους πιο εύγλωττους, και μέχρι στιγμής, δείχνει μια χώρα που αλλάζει την ιδεολογία της αντί να αφήνει την ιδεολογία πίσω της.